Ik verblijf op een camping in Wapse, in de Nederlandse provincie Drenthe. Vandaag ga ik met de fiets op pad om Museum and Kamp Westerborkte bezoeken, een van de belangrijkste herinneringsplekken in Nederland voor de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
Dit is niet mijn eerste bezoek aan Kamp Westerbork. Nadat ik het Westerborkpad had voltooid, ben ik hier al eens eerder geweest. Kamp Westerbork is een van de belangrijkste herinneringsplekken in Nederland voor de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
Destijds liep ik eerst “nog even een stukje verder” naar de weg die richting Westerbork leidt. En daarmee kom ik weer terug bij het Westerborkpad zelf.
Sommige langeafstandswandelingen blijven je bij vanwege hun prachtige landschappen.
De Westerborkpad is anders. Wanneer je deze route wandelt, wandel je niet alleen door het Nederlandse landschap. Je wandelt ook door een belangrijk en aangrijpend deel van de Nederlandse geschiedenis.
Het Westerborkpad, officieel … LAW 15is een langeafstandswandelroute van ongeveer 340 kilometer. De route loopt van de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam naar het voormalige Kamp Westerbork near Hooghalen in Drenthe.
Een groot deel van de route volgt de spoorlijn die tijdens de Tweede Wereldoorlog een belangrijke rol speelde bij de deportatie van Joden uit Nederland.
Onderweg kom je langs tientallen plaatsen die verbonden zijn met gebeurtenissen uit de oorlog. Monumenten, voormalige doorgangskampen, treinstations en andere historische locaties vertellen elk een deel van het verhaal.
Je wandelt ook door industriegebieden. Tijdens het wandelen van het Westerborkpad vonden we dit soms best vreemd. We vroegen ons regelmatig af:
Waarom voert deze wandelroute ons door een industriegebied?
Pas nadat we de route hadden voltooid, ontdekten we het antwoord. Meer dan 80 jaar later is het niet meer overal mogelijk om langs de oorspronkelijke spoorlijn te wandelen. Daarom volgt het Westerborkpad de spoorlijn zo dicht mogelijk. De route brengt je nooit verder dan ongeveer vijf kilometer van de voormalige spoorlijn.
Daardoor loopt de route niet altijd door de mooiste delen van Nederland. Maar aan de andere kant…
Mooi is natuurlijk ook geen woord dat je zou gebruiken voor wat hier is gebeurd. Als je dit eenmaal begrijpt, wordt het Westerborkpad veel meer dan een gewone langeafstandswandelroute. Natuurlijk wandel je door verschillende landschappen en ontdek je onderweg nieuwe plekken. Maar tegelijkertijd nodigt de route je regelmatig uit om even stil te staan.
Niet alleen letterlijk, maar ook om stil te staan bij wat hier is gebeurd en bij de mensen die deze route onder totaal andere omstandigheden aflegden. De combinatie van wandelen, natuur en geschiedenis maakt het Westerborkpad tot een heel bijzondere wandelroute.
Je kunt de hele route in één keer wandelen, maar je kunt hem natuurlijk ook opdelen in afzonderlijke etappes. Onderweg zijn er veel mogelijkheden om meer te weten te komen over de geschiedenis van de plaatsen waar je langskomt. Het Westerborkpad laat zien dat wandelen soms om veel meer kan gaan dan alleen het afleggen van kilometers.
Een wandeling kan je aan het denken zetten. Ze kan je helpen herinneren. En ze kan je bewuster maken van het verleden.
Juist daarom is deze route zo’n indrukwekkende manier om een deel van de Nederlandse oorlogsgeschiedenis te ontdekken – letterlijk stap voor stap.
Een wandeling die je laat stilstaan en nadenken. Een route om te herinneren. En bovenal een verhaal dat we moeten blijven vertellen.
Er is nog een belangrijk detail over het Westerborkpad. De route is marked in only one direction, in tegenstelling tot veel andere Nederlandse LAW-langeafstandswandelingen, die in beide richtingen zijn gemarkeerd. Deze keuze hangt samen met de geschiedenis achter de route.
Voor de mensen die deze route tijdens de oorlog aflegden, was terugkeren ook – bijna altijd – onmogelijk. Dit zijn de details die je pas echt begint te begrijpen wanneer je meer te weten komt over het verhaal achter het Westerborkpad.
Lees mijn volledige verhaal: Het Westerborkpad – een wandeling vol herinnering en bezinning.
Na het wandelen van het Westerborkpad is een bezoek aan Museum Kamp Westerbork en het voormalige kamp voelt bijna als een onmisbaar onderdeel van de ervaring.
Hoewel ik hier al eerder ben geweest, wil ik deze plek opnieuw bezoeken nu ik in de buurt verblijf. Deze keer wil ik alleen teruggaan. In alle rust.
Wanneer ik bij het museum aankom, zie ik meteen de vlaggen en het vertrouwde logo. Een groot logo op de muur, met daarin een stuk prikkeldraad, maakt duidelijk waar deze plek voor staat. Ik parkeer mijn fiets en loop richting het museum.
Het museum zelf is niet groot, maar het verhaal dat het vertelt is enorm.
Binnen leer je meer over het ontstaan van Kamp Westerbork, hoe het kamp was georganiseerd en hoe het er vroeger uitzag. Er is ook een wand met de namen van degenen die zijn omgekomen. Je zult enkele bekende namen uit de Nederlandse geschiedenis herkennen.
Voormalig Nederlands politicus Ed van Thijn, kwam bijvoorbeeld als tienjarige jongen in Westerbork aan. Hij overleefde de oorlog.
Anne Frank werd ook naar Westerbork gebracht. Van hieruit werd ze gedeporteerd naar Auschwitz-Birkenau. Later stierf ze in Bergen-Belsen.
Als je het museum bezoekt, neem dan de tijd. Loop gerust twee of zelfs drie keer door de tentoonstelling. Elke keer zul je iets ontdekken dat je eerder niet was opgevallen.
Op de website van Herinneringscentrum Kamp Westerbork staat een citaat dat ik ongelooflijk krachtig vind. Voor zover je iets over een plek als deze mooi kunt noemen:
“Kamp Westerbork is het verhaal van de moord op één mens, en dat 102.000 keer.”
Die zin zegt bijna alles.
Na mijn bezoek aan het museum ga ik verder richting het voormalige Kamp Westerbork zelf. Het voormalige kamp ligt ongeveer drie kilometer van het museum en ik besluit ernaartoe te wandelen. Er rijdt ook een bus, maar ik ga liever te voet.
In alle rust langs de oude spoorlijn wandelen is zowel bijzonder als confronterend. Ik denk aan de transporten die ooit vanaf deze plek vertrokken.
Kamp Westerbork werd in 1939 opgericht. Voor de Tweede Wereldoorlog werd het gebouwd als vluchtelingenkamp voor Joodse vluchtelingen die nazi-Duitsland waren ontvlucht.
Hoe wreed dat juist deze plek later een vertrekpunt zou worden voor deportatietransporten.
Van 1 juli 1942 tot aan de bevrijding in 1945 functioneerde het kamp als Polizeiliches Judendurchgangslager Westerbork.
In deze periode werden meer dan 100.000 Joden, maar ook Roma, Sinti en verzetsstrijders, per trein vanuit Westerbork gedeporteerd naar kampen als Auschwitz, Sobibor en Theresienstadt.
Een van de eerste dingen die je ziet wanneer je het voormalige kampterrein betreedt, is de commandantswoning, het huis van de kampcommandant. Het huis werd in 1939 gebouwd als directeurswoning van het vluchtelingenkamp. Tijdens de Duitse bezetting veranderde de functie en werd het de woning van de kampcommandant.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde kampcommandant Albert Konrad Gemmeker leefde hier. In de loop der jaren raakte het gebouw steeds verder in verval.
In 2015 werd er een grote glazen constructie omheen gebouwd. Deze beschermt het huis tegen verder verval, terwijl bezoekers het in de huidige staat kunnen bekijken.
Iets verderop zie je een oude houten treinwagon. Het is een indringende herinnering aan de treinen waarmee mensen vanuit Westerbork werden weggevoerd. Er waren geen comfortabele zitplaatsen en al helemaal geen mogelijkheid om op een menswaardige manier te reizen. Mensen werden vervoerd in overvolle wagons, met veel te veel mensen in veel te weinig ruimte.
Als je hier staat, is het moeilijk voor te stellen dat mensen op deze manier werden weggevoerd.
Langs een voormalige barak loop ik verder naar een van de meest herkenbare monumenten van Kamp Westerbork: de spoorrails die omhoog de lucht in buigen. Vlakbij zie je prikkeldraad en een wachttoren, herinneringen aan de bewaking rondom het kamp.
Het spoorwegmonument is een Nederlands nationaal monument en werd in 1970 onthuld door koningin Juliana. De spoorlijn rust op 93 vaste spoorbielzen. Ze staan symbool voor de treintransporten die vanuit Kamp Westerbork vertrokken. Vier extra losse spoorbielzen verwijzen naar transporten vanuit andere locaties.
Aan het einde van de spoorrails staat een stootblok, rood geschilderd als waarschuwing tegen fascisme en discriminatie. Het is een van die plekken waar je vanzelf stil van wordt.
Daarna loop ik richting de voormalige appelplaats.
Hier vind je een van de meest indrukwekkende monumenten van Kamp Westerbork: 102.000 stenen, neergelegd in de vorm van Nederland. Elke steen staat voor een slachtoffer. De meeste stenen hebben bovenop een Star of David en staan symbool voor Joodse slachtoffers.
Er zijn ook 213 mit einer Flamme gekennzeichnete Steine, ter nagedachtenis aan de vermoorde Sinti en Roma. Een klein aantal stenen heeft geen symbool. Deze staan voor verzetsstrijders die vanuit Westerbork werden gedeporteerd en het niet overleefden.
Ik loop tussen de stenen door en probeer te bevatten wat deze aantallen eigenlijk betekenen.
102,000 mensen.
102,000 levens
102,000 verhalen.
En toch blijft 102.000, wanneer je het opschrijft, slechts een getal. Misschien is dat precies waarom het zo indrukwekkend is om hier te staan. Hier zie je hoeveel individuele levens er achter dat ene getal schuilgaan. Ik neem de tijd en laat deze plek gewoon op me inwerken.
Na al deze herinneringen aan het verleden wandel ik terug door het omliggende landschap. Onderweg kom ik langs de … 14 radio telescopes die zo’n opvallend onderdeel zijn geworden van het landschap rond Kamp Westerbork. Het is een bijzondere combinatie.
Natuur. Stilte. Wetenschap. En herinneringen aan een verleden dat hier nog altijd voelbaar is. Eenmaal thuis besluit ik me verder te verdiepen in de geschiedenis van Kamp Westerbork.
Want wat gebeurde er eigenlijk met het kamp nadat Nederland was bevrijd?
De geschiedenis van Kamp Westerbork eindigde echter niet met de bevrijding in 1945. In de daaropvolgende decennia werd het terrein voor verschillende doeleinden gebruikt. Elke periode voegde een nieuw hoofdstuk toe aan de geschiedenis van Westerbork.
Interneringskamp (1945–1948)
Kort na de bevrijding werd het voormalige kamp door de Nederlandse overheid gebruikt als een interneringskamp.
Leden van de NSB, collaborateurs en voormalige SS’ers werden hier onder militaire bewaking vastgehouden. Zij werden verdacht van landverraad en wachtten hun rechtszaak af.
Tijdens de oorlog was deze plek het vertrekpunt geweest voor duizenden gedeporteerde mensen. Nu had het terrein plotseling een compleet andere functie gekregen.
Enkele jaren later, in 1951, veranderde de functie van het terrein opnieuw.
De overgebleven barakken werden ingericht als Woonoord Schattenbergwaar duizenden voormalige Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen werden gehuisvest. Wat ooit een doorgangskamp was geweest, werd jarenlang een thuis voor veel gezinnen.
Schattenberg ontwikkelde zich geleidelijk tot een kleine gemeenschap, met een eigen school, kerk en winkels. Het dagelijks leven speelde zich af in en rond de voormalige kampbarakken. Rond 1971 kwam aan dit hoofdstuk een einde. De laatste Molukse gezinnen vertrokken en veel van de overgebleven barakken werden gesloopt.
Van voormalig kamp naar een plek van herinnering
Dan werd een groot deel van het voormalige kamp ontmanteld en nam de natuur het terrein geleidelijk weer over. Maar de geschiedenis van Westerbork kon niet zomaar verdwijnen. In de loop der tijd groeide het besef dat wat hier was gebeurd bewaard, herinnerd en doorgegeven moest worden aan toekomstige generaties.
Het terrein kreeg een nieuwe bestemming.
Niet langer als kamp of woonoord, maar als een plek van herinnering.
Hier konden de verschillende hoofdstukken van de geschiedenis worden bewaard en verteld.
Vandaag de dag herinneren monumenten, reconstructies en de historische spoorlijn bezoekers aan het verleden. Ook op en rond het voormalige kampterrein zijn nog zichtbare overblijfselen te vinden.
Samen vertellen ze de verhalen van de mensen die hier ooit verbleven en van de gebeurtenissen die hier hebben plaatsgevonden.
Wanneer je vandaag de dag door Kamp Westerbork wandelt, bezoek je niet alleen een historische plek die verbonden is met de Tweede Wereldoorlog.
Je ontdekt ook wat er na de oorlogmet het terrein en zijn bewoners gebeurde. Deze verschillende hoofdstukken maken de geschiedenis van Westerbork zo complex en indrukwekkend. En misschien is dat precies waarom ik opnieuw wilde terugkeren, ook al was ik hier al eerder geweest.
Niet alleen om te kijken.
Niet alleen om te leren.
Maar om even stil te staan.
Om te herinneren.
Voordat ik het Herinneringscentrum Kamp Westerbork verlaat, is er nog één laatste monument waarbij ik wil stilstaan. Vlak bij de ingang staat het Knopenmonument, het Knopenmonument.
In grote bakken liggen 1,5 miljoen knopen.Elke individuele knoop staat voor één van de 1,5 miljoen Joodse, Roma- en Sinti-kinderen die tijdens de Holocaust zijn vermoord.
Denk daar maar eens even over na.
1,5 miljoen kinderen.
1,5 miljoen knopen.
1,5 miljoen individuele levens.
Eerder, op het voormalige kampterrein, stond ik tussen de 102.000 stenen en probeerde ik te bevatten hoeveel levens zij vertegenwoordigen. En hier, aan het einde van mijn bezoek, merk ik dat ik opnieuw precies hetzelfde doe. Ik kijk naar een aantal dat bijna onmogelijk te bevatten is.
Tot je beseft dat elke afzonderlijke knoop voor één kind staat.
Eén leven.
Eén verhaal.
Misschien is dat wel precies wat plekken als Kamp Westerbork uiteindelijk van ons vragen: niet alleen de aantallen te onthouden, maar ook de mensen die erachter schuilgaan.
Locatie: Hooghalen, Drenthe, the Netherlands
Museum: Herinneringscentrum Kamp Westerbork
Museum en voormalig kampterrein: Het voormalige kampterrein ligt ongeveer 3 kilometer van het museum. Je kunt er naartoe wandelen of, wanneer deze beschikbaar is, gebruikmaken van de pendelbus.
Mijn Tip: Als je kunt, loop dan van het museum naar het voormalige kampterrein. Voor mij is deze rustige wandeling onderdeel van de ervaring. Het geeft je de tijd om na te denken over de geschiedenis van deze plek voordat je bij Kamp Westerbork aankomt.
Neem de tijd: Trek meerdere uren uit als je zowel het museum als het voormalige kampterrein wilt bezoeken. Dit is geen plek waar je even snel doorheen loopt.
Wandelen van het Westerborkpad: Kamp Westerbork is ook het eindpunt van he Westerborkpad (LAW 15), een langeafstandswandelroute van ongeveer 340 kilometer van de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam naar Kamp Westerbork.
Plan je bezoek: Controleer voordat je naar Kamp Westerbork gaat de officiële website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork voor de actuele openingstijden, entreeprijzen, informatie over toegankelijkheid en de pendelbus.
Ik heb het volledige Westerborkpad zelf gewandeld en een aparte blog geschreven over de route, de geschiedenis en mijn ervaringen onderweg.
Meer lezen Het Westerborkpad – een wandeling vol herinnering en bezinning
Een opmerking over de fotografie
Veel van de foto's in deze blog zijn in zwart-wit weergegeven. Ik heb deze keuze bewust gemaakt, uit respect voor de geschiedenis van Kamp Westerbork en de impact van de verhalen die met deze plek verbonden zijn.
Voor mij weerspiegelt zwart-wit de sfeer van het bezoek en geeft het de beelden de ruimte om zonder afleiding voor zichzelf te spreken.